والبقرة ، وقد جمعت من ذلك أزيد من ستّمئة ورقة . وكان المنصور بالله ( صلع ) إذا لقيته هذّب بما رفعته إليه منه ، فقال : ما تقدم لأحد مثله . ثم قبض - صلوات الله عليه ورحمته وبركاته - ولم اتممه . « 1 » اهمّيت كتاب « الإيضاح » در مورد خاستگاه فقه اسماعيليه ، بجز چند گزارش پراكنده كه ذكر شد ، هيچ اطّلاع ديگرى در منابع وجود ندارد . « 2 » از سوى ديگر ، متن مرسل دعائم ، هويت منابع مورد استفاده در تأليف آن را پنهان مىكند . متن مسند كتاب الإيضاح ، اين امكان را به ما مىدهد تا در مورد ماهيت ومنابع فقه اسماعيليه ، اطّلاعات مهمّى را به دست آوريم . در مورد

--> ( 1 ) . عيون الأخبار ، السبع السادس ، ص 49 ؛ تاريخ الخلفاء الفاطميين ، ص 568 - 569 . همچنين ر . ك : نامهء معز به قاضى نعمان ( اختلاف أصول المذهب ، ص 46 به بعد ) . ( 2 ) . آصف بن علي أصغر فيضى در مقاله‌اى كوتاه با عنوان ابعادى از فقه اسماعيليه ، هفت اثر را به عنوان‌مراجع فقه اسماعيليه مستعلويه ( بهرهء داوودى ) معرفى مىكند : StudiaIslamica , 31 , pp : 81 / - 82 . اين آثار عبارت‌اند از : دعائم الإسلام ، الاقتصار ، الينبوع ، مختصر الآثار ، اختلاف أصول المذهب ، همگى نوشتهء قاضى نعمان . كتاب الحواشي منسوب به امين جى بن جلال وكتاب مسائل نوشتهء امين جى . أساس همهء اين آثار ، كتاب الإيضاح ، نخستين اثر فقهى قاضى نعمان است . در متن موجود كتاب الإيضاح ، به خوبى سهم بارز متون زيديه واماميه در تدوين فقه اسماعيليه به چشم مىخورد . شايد همين مسئله ، علّت اساسى براي تدوين دعائم الإسلام بوده است . با تدوين الدعائم ، فقه اسماعيليه صورت به ظاهر مستقلى به خود گرفته است . انجام گرفتن اين عمل تنها با حذف أسانيد ومراجع امكان‌پذير بوده است . گرچه عدم نقل اسناد مىتواند به دليل عدم اهميت قائل شدن براي آنها باشد ( اين نكتهء آخر توضيح شفاهى آقاى حسن انصارى است ) در مورد فقه اسماعيليه ، همچنين ر . ك : Asaf . A . A . Fyzee , Compendium Of FatimiidLaw , Simla , India , 1969 . ف . كاسترو نيز در مقاله‌اى به اين مسئله اشاره دارد كه فقه إسماعيلي كه قاضى نعمان آن را پى نهاد ، همانند با فقه مالكي بين غصب وتعدى تمايز مىنهد ونتيجة مىگيرد كه اين ويژگى ظاهراً به دليل تربيت مالكي قاضى نعمان باشد : " Su Gasbe Taaddinel Fiqh Fatimida , " Annali Di Ca Foscari , 16 , 3 , 1975 , p : 95 / - 100 .